Թէքէեանի ամենէն կարեւոր գիրքին անունն է ուրեմն՝ Հրաշալի Յարութիւնը: Ասոր մէջ է որ պէտք է գտնենք ճամբայ մը սկսելու համար ընթերցումը: Առաջին ակնարկով մը՝ գիրքին էջերուն վրայ որեւէ տեղ յստակ եւ վերջնական ձեւով չէ ըսուած – գոնէ անմիջական միջոցներով թափանցելի – խօսք մը որ մօտիկ եւ մատչելի դարձներ «Յարութեան» իմաստը: Վերջին էջին միայն, Թէքէեան աւելցուցած է վերջաբան մը պէտքը զգալով «պզտիկ բացատրութեան մը, զոր առաջ անհրաժեշտ չէր դատած»: Պիտի զբաղինք դեռ այս պզտիկ բացատրութեամբ: Կարդանք միայն հոս թէ ի՞նչ կը գրէ հեղինակը բացայայտելու համար խորագիրը. «. . . եւ այս Յարութիւնը «յարութիւն»ն է անցեալին, ամբողջ հոգիի մը անցեալին»: Հոս անցեալին տրուելիք նշանակութիւնը կը մնայ տակաւին անորոշ: Քիչ մը վերը նոյն էջին վրայ, Թէքէեան կը գրէր հետեւեալը, բացատրելու համար քերթուածներու դասաւորումը գիրքին մէջ. «Հազիւ (հեղինակը) կրցաւ անոնցմէ երկու խմբում ընել – կը խոստովանի որ քիչ մը կամայական եղան ասոնք – առաջինը աւելի անձնական, երկրորդը աւելի ընդհանրական նիւթերու, որոնք, այսպէ՜ս, կազմեցին իր հոգիին երկու երեսները . . .» (1): Երբ Թէքէեան կը խօսի ուրեմն՝ «ամբողջ հոգիի» անցեալին մասին, կը յղէ հաւանաբար այդ երկու երեսներուն, «անձնական» եւ «հաւաքական»: Երբ կը վերադառնայ իր բանաստեղծութեան, Թէքէեան կը հասկնայ Յարութիւնը այս բաժանումին ընդմէջէն: Վստահ չէ անշուշտ որ բաժանումը եւ երկու երեսներու գաղափարը պատկանին «բանաստեղծ»ին, կամ աւելի ճիշդ՝ որ համապատասխան են անոնք իր բանաստեղծութեան վաւերական ու խորագոյն աշխատանքին որ առարկան պիտի ըլլայ ընթերցման ու բացայայտման մեր փորձին: Այս տարրերը սակայն այնքան ալ դիւրութեամբ զանազանելի չեն իրարմէ. հետագային եկող Թէքէեանը չէ որ «բանաստեղծական» արդիւնքներու վրայ կը կատարէ «գաղափարաբանական» բաժանումներ: Տարրերը ներկայ ըլլալու էին արդէն իսկ գրութիւններուն մէջ, խաւաւորուած, շաղուած իրարու, ազդող մէկը միւսին վրայ:
Քննադատութիւնը, գրեթէ առանց բացառութեան, ժառանգ ստացած է գաղափարաբանական այս բաժանումները, որոնց մէջէն, հետեւելով հեղինակին, կը կարդայ ու կը մտածէ գործը: Ժառանգ մը անշուշտ որ, երկարաձգուած մինչեւ մեր օրերը, կը կազմէ դժբախտաբար ամբողջ ժամանակաշրջանի մը մտածողութեան միջինը: Պիտի տամ մէկ օրինակ միայն, հատ մը տասնեակ օրինակներու մէջէն, զոր սակայն բաւական յատկանշական կը գտնեմ. «Այդ տարիներէն եկած (Թէքէեանի) քերթուածները . . . տալով հանդերձ հոգեկան արտակարգօրէն հարուստ աշխարհի տէր երիտասարդի մը մտերիմ կեանքին տագնապալից վերիվայրումները, կը կրեն խոր դրոշմը այն ճակատագրին որ մեր ժողովուրդինը եղաւ տուեալ շրջանին: Ներկայ զրկանքին մէջ՝ վերյիշում՝ անցեալ անուշութիւններու, կարօտ կամ ոգեկոչում սիրուած էակներու . . . Սիրոյ վայելքի վաղանցիկ պահեր. ողբ՝ անդարձօրէն փախուստ տուած երջանկութեան ետեւէն . . . : Բայց այդ բոլորը կը գտնենք թաթխուած այն տրտմութեան մէջ, որ արիւնի գոլորշիով ծանրացած մառախուղի մը պէս տարածուեր էր այն ատեն՝ Հայութեան արեւմտեան թեւին վրայ մանաւանդ» (2): Այս տողերուն ըսելիք չկայ. իրենց մակարդակին առնելով զանոնք, ճիշդ ըլլալու են: Բայց ցոյց կու տան նաեւ եղանակը որուն կը հետեւի սովորաբար ընթերցումը, յղելով գրուածը վիճակներու, կացութիւններու, ներքին ու արտաքին դէպքերու: Ներքինն ու արտաքինը, իրենց հակադրութեամբ, կը կառավարեն հոս բաշխումները, օրինակ՝ մտերիմ կեանքին ու ճակատագրին միջեւ: Թէքէեանի բանաստեղծութիւնը տեղի կու տայ այդ բաշխումներուն, կասկած չկայ: Կը մնայ միայն գիտնալ թէ բանաստեղծական եղանակաւորումը կը հետեւի՞ ամբողջապէս այդ օրէնքին: Գրելը, քննադատական այս հասկացողութեան ընդմէջէն, կը մտածուի իբրեւ թարգմանութիւն մը իրական կացութիւններու, իրական հոգեվիճակներու, իրական տագնապներու, անձնական կամ ազգային, ասոնց արձանագրութիւնն է ձեւի մը մէջ զոր կ’ընձեռեն բանաստեղծական կանոնները: Այդ ձեւը որուն մէջ կը մտնէ պարունակութիւն մը, եւ նոյնիսկ՝ այդ մտցնելու արարքը իբրեւ այդ եւ ըստ էութեան չեն հարցադրուած: Իրականը տեղի ունեցած է, գոյութիւն ունեցած է խօսքէն ու գրառումէն առաջ, անկախաբար անկէ: Քննադատական նոյն հասկացողութիւնն է որ գործի է երբ Թէքէեան կ’աւետէ նոր այգի մը յոյսը Հայութեան համար, օրինակ՝ Լուսաւորչի Կանթեղը ոտանաւորին մէջ.
Այդպէս եւ ես, ո՛վ մեծ Սուրբ, հաւատարծարծ կանթեղիդ
Ըզգացի որ հոգւոյս մէջ կը ծագէր շո՜ղը վըճիտ,
Եւ կը մեծնար, կը մեծնա՜ր, մինչեւ կ’ըլլար ա՛յգ մը նոր…(3):
Անցեալի ներկայ – ապագայ յարութեան մը մասին են այս տողերը, եւ կանթեղն ալ կ’երեւի իբրեւ ստուգելի ու անբովանդակ յարութեան մը խորհրդանիշը, իբրեւ գաղափար մը արտայայտող պատկեր մը, փոխաբերութիւն մը (4): Զարմանալի չէ այս պայմաններով որ քննադատական հասկացողութիւնը փարի անոր իբրեւ մեծ պահ մը Թէքէեանի քերթողութեան մէջ: Կը մէջբերեմ այս տողերն ալ. «Առէք այդ կանթեղը իբրեւ յարացոյցը յաւերժական ճանապարհորդ մեր ժողովուրդին ու թող քերթողի հոգին փոխարինուի հոգիովը իր ազգին: Այն ատեն՝ տեսլակերտուած պատկերը կը դառնայ գուշակութիւնը այն ինքն Հայութեան նոր այգին» (5): Անշուշտ՝ այս տեսակի արտայայտութիւններուն մէջ, ո՛չ մէկը կը գտնէ իր հաշիւը: Վ. Թէքէեան կը կորսնցնէ ամբողջովին իր արժէքն ու իմաստը, եւ ընթերցողն ալ կը մոլորի: Նոր «այգ»ի իսկական պայմանները, իսկական վայրը, կարելիութիւնը – իր տարապայման անկարելիութեան ընդմէջէն թերեւս – կը մնան գուշակութենէ դուրս: Թէքէեան դժբախտաբար տեղի տուած այսպիսի գաղափարներու, որոնք աւելի՝ գրական անփութութենէ մը կը սերին, թոյլատրելով նոյնատեսակ վերաբերում մը իր գործի ընթերցողներուն: Եթէ այս ձեւով սահմանուէր Թէքէեանի բանաստեղծութիւնը, շահեկանութենէ զուրկ պիտի մնար ան: Պէտք է սակայն խոստովանիլ որ մեծ ուշադրութիւն մը պէտք է մնացեալը գտնելու համար, այդ անթեղ մնացեալը որ մարած է գրեթէ, ազատելու համար զայն Թէքէեանի եւ իր ընթերցողներու մտածումներէն:
Ինչ որ ալ ըսենք ու ընենք, Յարութիւնը դիւրաւ չի հպատակիր քննադատական հասկացողութեան բաժանումներուն ու բաշխումներուն, որոնք բոլորն ալ կը զանցառեն գրական իրողութիւնը: Ի՞նչ է ի վերջոյ գրականութիւնը երբ կը խօսի յարութենէ մը: Ի՞նչ է Յարութիւնը երբ կ’անցնի գրականութենէն: Կա՞յ, եղա՞ծ է, կամ պիտի ըլլա՞յ Յարութիւն մը որուն մասին կը խօսի, կը գրէ բանաստեղծը: Եթէ կայ, եթէ եղած է, այն ատեն՝ ո՞ւր, ի՞նչ եղանակով: Ժամանակը չեկաւ աւելի մօտէն կարդալու այն քանի մը ժուժկալ բառերը զորս Թէքէեան իր գիրքին վերջաւորութեան կը յատկացնէ Յարութեան «հրաշք»ին: Գուշակելի է սակայն որ այդ հրաշքը պիտի չտեղաւորուի դիւրութեամբ քննադատութեան տրամադրած շրջանակին մէջ, որ կարելի պիտի չըլլայ նշանակել իրողութիւն մը, եղելութիւն մը, պատրաստ՝ ըսուելու ու պատմուելու անկէ ետք եկող, զայն պատմող ու արտայայտող խօսքի մը մէջ, զայն հաստատող գրութեան մը մէջ, եթէ առնենք «հաստատել»ը ֆրանսերէնի «քոնֆորմէ»ի եւ «քոնսթաթէ»ի արժէքներով: Այս իմաստով, եւ եթէ իրաւացի ելլէ այս գուշակութիւնը, Յարութիւնը չի կանխեր խօսք մը որ պիտի ըսէր, որ պիտի արտայայտէր զայն, չի հաստատուիր ըսուելու համար: Բացի եթէ «հաստատել»ուն մէջ լսենք այն միւս արժէքը, մօտ՝ հիմնաւորելուն: Խօսքը այն ատեն կը հաստատէ Յարութիւնը, որովհետեւ Յարութիւնը կը հաստատէ խոսքը: Ի՞նչպէս սակայն մտածել այս փոխադարձ հաստատումը. ի՞նչպէս հասկնալ խօսքը, խօսք մը որ կը սկսի Յարութենէն, երբ Յարութիւնը եւ խօսքը կը շրջին մէկը միւսին վրայ, կը թուին ըսել նոյնը: Ինչ որ արժանի է մտածուելու՝ այդ «նոյն»ն է զոր «հաստատել»ը կը պահէ իր մէջ:
Բանանք հոս փակագիծ մը, նուիրուած «հաստատել» բառին: Այդ բառը ունի, ըսինք, կրկնակ իմաստ մը, մէկը՝ իրողութիւն մը ստուգելը, միւսը՝ «հիմնել»ը: Դասական հայերէնով՝ «հաստ»ը հիմն է, հիմնաւորը, հաստելը ստեղծելն է, հաստիչը՝ արարիչը, այն որ կը մնայ, այն որ է՛ ինքն իրմով, իր ուժերով, որ ուրիշ ոչինչի կը կարօտի ըլլալու համար: Արարիչի «իմաստ»ին քով, անոր յարակից՝ կարելի է նշել «աստ» արմատը որ կու տայ Աստուած (6): Ինչպէ՞ս լեզուն բերած է այդ բառը, որ առայժմ՝ կը մնայ բառ մը, իր այսօրուան իմաստին: Ինչ որ խօսքը կը հաստատէ իբրեւ իրմէ անկախ, իրմէ «առաջ» տեղի ունեցած եղելութիւն մը հաստատուած է: Հաստատուածը կ’ենթադրէ ստուգող – հաստատող մը, բայց կ’ենթադրէ նաեւ արարչագործ – հաստատող մը – խօսքի «պաշտօն»ին հասկացողութիւնը կ’որոշադրէ ամբողջովին «ենթակայութիւն»ը եւ «աստուածութիւն»ը, արարեալի – ստուգեալի համակարգին մէջ որուն կը համապատասխանէ այսօր ինչ որ կոչեցինք մեր մտածողութեան միջինը: Այլ իմաստ մը սակայն լսանելի է «հաստատում»ին մէջ երբ խօսքին կողմէ հաստատուածը կը հաստատէ իր կարգին խօսքը, չմնալով, հաստատողի – հաստատուողի երկուութեան մէջ: Կրկնակ եւ փոխադարձ «հաստատում»ը որ կը կապէ իրարու Յարութիւնը եւ խօսքը չի հպատակիր արարեալի – ստուգեալի համակարգին: Ան է թերեւս ամենէն հինը լեզուին մէջ, որ թերեւս ալ տակաւին երբեք չըսուածն է, չիմացուածը: Կ’ենթադրէ ամէն պարագայի՝ լեզուին մէջ խաւաւորում մը որ էապէս կը տարբերի ծագումաբանութեան մատչելի խաւաւորումէն: Կը պահանջէ իւրայատուկ պատմականութիւն մը որ կարենայ ըսել հաստատումին մէջ «պահուած»ը: Պահուած մը որ իր կարգին՝ անկախ չէ, չի կրնար ըլլալ արարեալի – ստուգելիի իմաստներէն: Թէքէեանի Հրաշալի Յարութիւնը զարմանալիօրէն կը թուի նշել դէպի այդ գաղտնի պահեստը լեզուին:
Քննադատական հասկացողութիւնը կ’առնէ հաստատուածը, ըսուածը, գրուածը արարեալի – ստուգելիի զոյգին մէջ, նոյնիսկ եթէ շատ հեռու է արարիչ մը ենթադրելէ, եւ կը շարա – դրէ իր ըսածը այդ ըմբռնման համաձայն: Բանաստեղծութիւնը ուրիշ բան չ’ըներ ինքն ալ երբ կը հպատակի ու կը հետեւի այդ «մտածողութեան», ինքն իր մէջ եւ ինքն իր վրայ չաշխատելով քննադատական հասկացողութեան դէմ: Որ է՛ որոշադրում մը լեզուի, ըլլալով նախ եւ առաջ՝ որոշադրում մը՝ «հաստատման»: Քննադատութիւնն ալ հոս կը յատկանշուի հաստատման այդ անխուսափելի որոշադրմամբ: Ատոր մէջ եւ ատոր դէմ է որ կը խաղայ բանաստեղծութիւնը երբ կ’իմացնէ, Յարութեան եւ խօսքի փոխադարձ հաստատմամբ, ինչ որ անիմացն է, անիմանալին իսկ է քննադատութեան հասկացողութեան համար. լեզուին ու հաստատման մէջ այլիմաստ խաւարում մը, անդին՝ արարեալի եւ ստուգելիի ստորոգութիւններէն (7):
Ինչ որ ալ ըլլայ՝ Յարութեան եւ խօսքի «փոխ – հաստատման» հարցը – զոր փորձեցինք ներկայացնել այս քանի մը տողերով – կը սպասէ ոչ թէ այնքան իր պատասխանին որքան իր ճշգրիտ տարազումին: Մեր ճամբուն վրայ, պիտի գոհանանք հաւաքելով այդ տարազումին անհրաժեշտ եզրերը:
* * *
Գրութեան մէջ տարբեր խաւերու ժամանակակցութիւնը թելադրեց նախորդ էջերուն մէջ քննարկումը քննադատական հասկացողութեան: Առաջին քայլ մը այդ ուղղութեամբ հաստատման յղացքին շուրջ կատարուեցաւ. ի՞նչ կրնար ըսել քննադատութիւնը, ի՞նչ կ’ըսէր Յարութեան մասին: Կը մնայինք այդ ձեւով գաղափարներու արտայայտութեան մակարդակին, մտածելով, Յարութիւնը իբրեւ ներկայ – ապագայ իրողութիւն մը, ստուգելի եղելութիւն մը: Մեծ մասամբ՝ Թէքէեանի «ազգային» բանաստեղծութիւնները ուրիշ գետնի մը վրայ չեն ընթանար: Մնալով սակայն Թէքէեանի անունով սահմանուած գործին վրայ, բանաստեղծութեան մէջ է որ պէտք է փորձենք շրջագծել ու «զանցել» արարեալի ու ստուգելիի զոյգը, հասնելու համար Յարութեան «իմաստ»ին: Շրջագծելու համար զայն, եւ այդ շրջագծումին ընդմէջէն երեւան բերելու համար ինչ որ անոր «ետին» պահուած է, հարկաւոր է անոր նշանները փնտռել բանաստեղծութեան մէջ արձանագրուած «անձնական» ըսուած փորձառութեան հետեւելով: Երբ բանաստեղծութիւնը «անձնական»ը կ’արձանագրէ, խնդրոյ առարկայ են միեւնոյն ժամանակ եւ էապէս՝ հաստատման պատմութիւնը եւ պատմականութիւնը, խօսքի եւ Յարութեան փոխ – հաստատումը, խօսքի փոխանցումի եւ փոխանակութեան պայմաններն ու կարելիութիւնները, եւ վերջապէս՝ անցքը:
Ինչո՞ւ: Պատասխանը այս հարցումին կրնայ հոս միայն ներածական հանգամանք մը ունենալ, թէեւ այդ հանգամանքովն իսկ՝ անհրաժեշտ է ան մեկնակէտը արդարացնելու համար: Թէքէեանի բանաստեղծութեան սկզբնական փորձառութիւնը, պիտի տեսնենք, Այլի բացակայութիւնն է, ընթեռնելի քիչ մը ամէն տեղ: Այլը «ուրիշ»ը չէ, ան որ կը գտնուի մեր դիմացը, ան որ մեր երեւակայական կրկնակն է: Այլը այն է – ան է – որ կը բացուի խօսքին մէջ միայն, ուրկէ – որմէ – կը տրուի խօսքն ու անոր օրէնքը մեզի, սկզբնապէս, երբ կը խօսինք: Այնպէս որ Թէքէեանի – Թէքէեանի բանաստեղծութեան – հարցը պիտի ըլլայ այլութեան եզրին բացումը խօսքին մէջ, կամ աւելի ճիշդ՝ բացումի անկարելիութեան ներյայտ խորաչափումը, որ կ’առնէ անշուշտ իբրեւ սպառանիւթ ինչ որ կը պատկանի «կեանք»ին: Եթէ այդ շինանիւթը առնուէր իբրեւ զգացումներու, զգայութիւններու, մտային կամ աշխարհային տեսիլքներու շարք մը, ինքն իր մէջ, առանց որ նկատի առնուի իր էական կերպափոխումը երբ կ’անցնի «բանաստեղծութենէն», այն ատեն՝ պիտի չտար ան իմաստը այն մասնայատուկ աշխատանքին ուր կը ծնի ինքզինքին:
Բացումի անկարելիութեան խորաչափումը ներյայտ է. ո՛չ մէկ տեղ՝ Թէքէեան չի թեմականացներ զայն բացայայտօրէն, չի տարազեր փորձառութեան «իմաստ»ը: Մեր պարտականութիւնն է նշել այն կէտերը ուր խօսքը գոց կը մնայ ինքն իր վրայ, ցոյց տալ անոնց մէջ այլութեան բացակայութիւնը, «անձ»ին բախումը, յարադրութիւնը իր երեւակայական կրկնակին: Այս աշխատանքն է որ պիտի մտցնէ մեզ առաջին անգամ ըլլալով իրապէս թեքսթերուն մէջ: